Ardahan deyince akla ilk olarak sarp dağlar, çetin kışlar, kristal karıyla ünlü kayak merkezleri ve tabii ki leziz Posof fasulyesi gelir. Ancak bu serhat şehrinin bir de pek bilinmeyen yönü var: Cumhuriyetle hemen hemen yaşıt bir ticaret ve sanayi odası. Ardahan Ticaret ve Sanayi Odası (ATSO), 1926’da kurulmuş ve 100 yıldır şehrin ekonomik nabzını tutuyor. Ben de bu anlamlı yıl dönümünde, Odanın 100’üncü yıl etkinlikleri için Ardahan’daydım. “Geçmişten Güç, Geleceğe Vizyon” ana başlığıyla düzenlenen ve “Tarım, Turizm ve Dış Ticarette Yeni Ufuklar” temasıyla gerçekleşen çalıştay, sadece bir kutlama değil, aynı zamanda bir hesaplaşma ve yeniden var olma çabasıydı.
YÜZYILLIK TECRÜBE, 50 YILLIK KAYIP ZAMAN
ATSO Başkanı Çetin Demirci ile yaptığım söyleşide en çok dikkatimi çeken şey, odanın tarihsel derinliği ile Ardahan’ın bugünkü ekonomik görünümü arasındaki çarpıcı tezat oldu. Demirci’nin ifadesiyle, “Ardahan 1926’da bugünkü nüfusuna sahipti.” Yani şehir, 100 yıl önce de şimdiki kadar kalabalıktı ama o günkü ekonomik ağırlığıyla bugünkü arasında dağlar kadar fark var. Peki ne oldu da bu potansiyel eridi?
Başkanın yanıtı net: Sanayileşememe ve hayvancılığın katma değer yaratamadan giderek zayıflaması. “Dünyada sanayi devrimini kaçıran milletler nasıl geri kaldıysa, biz de benzer bir şeyi yaşadık” diyor Demirci. Ardahan, hayvancılıkla ayakta durmaya çalışan ama hayvanını karkas olarak bile satmakta zorlanan, pastırmasıyla sucuğuyla markalaşamamış bir il haline gelmiş. Oysa komşusu Gürcistan’ın Borjomi kentinde 10 yıl önce konaklama tesisi yokken, bugün binlerce yatak kapasitesine ulaşılmış durumda. Ardahan ise hâlâ “turizm yapacağız bize içlik satın” diyen esnaf zihniyetiyle mücadele ediyor.
Vali Mehmet Fatih Çiçekli
ÜÇ SEKTÖR, TEK KADER
Çalıştay boyunca üç ana sektör masaya yatırıldı: tarım, turizm ve dış ticaret. Her biri Ardahan için hayati ama her biri aynı kronik sorunlara takılıyor: altyapı eksikliği, tanıtım yetersizliği, insan kaynağı ve en önemlisi girişimci iştahının azlığı.
Tarımda Ardahan’ın coğrafi işaretli ürünleri var: Posof fasulyesi, Ardahan balı, kaşarı, kazı. Ancak Başkan Demirci’nin espriyle karışık itirafı aslında acı bir gerçeği özetliyor: “Posof fasulyesini çok değerli olduğu için kendimiz yiyoruz, satamıyoruz.” Üretim kapasitesi artsa bile bunu pazara taşıyacak genç nüfus yok. Zira Ardahan, Türkiye’nin en yaşlı nüfuslu illerinden biri. Yaş ortalaması 56. Bu rakam, şehrin geleceğine dair en vahim uyarı.
Turizmde ise durum daha da ironik. Ardahan, kristal karıyla, Çıldır Gölü’nün buz tutmuş yüzeyiyle, yaylalarıyla bir doğa harikası. Vali Mehmet Fatih Çiçekli’nin açılış konuşmasında sorduğu soru tam yerindeydi: “Sahip olduğumuz potansiyeli ne kadar kullanıyoruz?” Vali, “Tanıtım yapıyoruz, insanları çağırıyoruz, peki geldiklerinde nerede konaklayacaklar?” diye sorarak Ardahan’ın turizm altyapısındaki dev açığı işaret etti. Belediye Başkanı Faruk Demir de aynı noktaya parmak bastı: “Kış turizmi, yayla turizmi, gastronomi rotaları oluşturmalıyız ama önce konaklama ve ulaşım sorunlarını çözmeliyiz.”
Dış ticaret ise neredeyse sıfır noktasında. Başkan Demirci’nin verdiği bilgiye göre, göreve geldiğinde sınır ticareti yapan üye sayısı sadece 3’müş. Bugün 5’e çıkmış. Gürcistan ile ticaret potansiyeli yüksek ama iki tarafta da benzer yapısal sorunlar var. Demirci’nin deyimiyle, “Karşı taraf yoksul, biz daha da yoksul. Ama onlar altyapıya yatırım yaptı, biz hâlâ bekliyoruz.”
HAREKETE GEÇME ZAMANI
ATSO Başkanı Demirci odanın rolünü net tanımlıyor: “Bizim görevimiz temsil etmek ve talep etmek. Fabrika kuranın elinden tutup yol göstermek. Ama fabrikayı kuracak girişimci lazım. Teşvik sistemi vergi indirimi ve prim desteğine dönüşünce, yatırımcının cebinden para çıkması gerekiyor.” Demirci’nin altını çizdiği bir diğer önemli husus da genç nüfusun şehirden kaçışı. “Köyden kente göçü tersine çevirecek modeller olmalı” diyor ve ekliyor: “Gençler bizden daha cesur ve yönelimli olmalı.”
ORTAK AKIL ÇAĞRISI
Çalıştayın belki de en yapıcı çıktısı, Ardahan Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ali Kemal Çelik’in vurguladığı “ortak akıl” çağrısıydı. Üniversite, ticaret odası, belediye ve valilik arasında kurulacak köprülerle, teorik bilginin pratiğe dökülebileceği ifade edildi. Çelik, çalıştay sonuçlarının bir kitap halinde yayımlanacağını ve karar vericiler için başvuru kaynağı olacağını söyledi. Bu, önemli bir adım.
Ancak Ardahan’ın kaderini değiştirecek sadece kitaplar değil. Somut adımlara da ihtiyaç duyuluyor. Demiryolu bağlantısı, havalimanı, lisanslı depolar, soğuk zincir tesisleri, modern mezbahalar, dört yıldızlı oteller ve en önemlisi girişimci ekosistemini canlandıracak mali teşvikler. Başkan Demirci’nin deyimiyle, “Doğrudan nakit destek modelleri, buradaki çiftçi ve yatırımcı için hayati.”
Ardahan’ın 100 yıllık ekonomik serüvenini konuşmak üzere bir araya geldiğimiz ATSO Başkanı Çetin Demirci; sanayileşememe, göç ve katma değerli üretim eksikliğine dikkat çekerken; tarım, turizm ve dış ticarette sürdürülebilir kalkınma için altyapı yatırımları ve güçlü teşvik mekanizmalarının artık kaçınılmaz olduğunu vurguladı.
CUMHURİYETLE YAŞIT BİR TİCARET ODASI
Ardahan, Cumhuriyet’le yaşıt bir ticaret odasına sahip olmanın gururunu yaşıyor. Ancak bu bir asırlık geçmiş, sadece madalyonun bir yüzü. Diğer yüzünde ise kaçırılmış fırsatlar, göçle eriyen nüfus, sanayileşememiş bir il duruyor.
Vali Çiçekli’nin “Beylik laflar etmek kolay, yüzyıllık birikimin hakkını vermek zor” uyarısı önemliydi. Ardahan, artık beklemeyi bırakıp harekete geçmek zorunda. Doğası, konumu, ürün çeşitliliği ve tarihiyle bunu başarabilecek potansiyele sahip. Ama potansiyel, iradeyle buluşmadıkça sadece bir kelimeden ibaret kalır.
Başkan Demirci’nin söylediği gibi: “Madem sanayileşemedik, o zaman bacasız sanayi olan turizmde ve katma değerli hayvancılıkta fark yaratmalıyız.” Önümüzdeki 10 yıl, Ardahan’ın bu vizyonu ne kadar sahipleneceğini gösterecek. Eğer başarırsa, 100’üncü yıl bir milat olur. Başaramazsa, sadece bir kutlamadan ibaret kalır.
Umarız bu kez, yüzyıllık tecrübe boşa gitmez.
ARDAHAN’A DAİR BİLİNMESİ GEREKENLER
Nüfus paradoksu: Ardahan,1926’da bugünkü nüfusuna sahipti. 100 yıldır aynı sayı ama ekonomi küçüldü.
Yaş ortalaması: 56. Türkiye’nin en yaşlı illerinden. Genç nüfus göç ediyor.
Sınır ticareti: Neredeyse sıfır. Gürcistan tarafı altyapıya yatırım yaparken Ardahan bekliyor.
Turizm altyapısı: Doğa harikası ama konaklama bulunmuyor.
Katma değer sorunu: Coğrafi işaretli Posof fasulyesi ekonomik katkı sağlayamıyor. Hayvan karkas olarak gidiyor, sucuk/pastırma markalaşamıyor.
Teşvik eleştirisi: Vergi indirimi ve prim desteği yetmiyor. Doğrudan nakit destek modelleri şart
Çözüm önerileri: Demiryolu, havalimanı, soğuk zincir, modern mezbaha, 4 yıldızlı oteller, girişimci ekosistemi.
