Biri için haddini bilmiyor dersek, ne demek isteriz? Öncelikle o kişinin kendi sınırlarının farkında olmaması anlamına gelir. Yetkisi olmadığı konularda konuşması veya karar vermeye kalkması, bulunduğu konuma göre fazla iddialı, ukala ya da saygısız davranması ya da karşısındakine karşı ölçüsüz, aşırı veya uygunsuz tavırlar sergilemesi kastedilir.
Kısaca, “hadsiz”, yerini ve sınırını bilmeyen, ölçüsüz davranan demektir. Çoğu zaman eleştirel bir ifadedir ve kişinin davranışlarının toplumdaki beklentilere uymadığını ima eder. Peki, aynı kişi için “sınır tanımıyor” dersek? Kelimelerin söylemek istediği aynı olsa da cümlenin anlamı değişiveriyor… Haddini bilmiyor ve sınır tanımıyor deyimleri kelime anlamı olarak neredeyse aynı ama biri olumsuz diğeri olumlu olarak kullanılabiliyor.
Haddini bilmeyenler için kullanılan “hadsiz” bir hakarettir. Öte yandan büyük başarılara imza atanlar için “sınır tanımıyor” deyimi kullanıldığında kişi yüceltiliyor… Peki, ama neden? Çünkü bağlamları farklı… Bakın ChatGPT, yukarıdaki soruma nasıl cevap verdi: “Fark, kelimelerin taşıdığı kültürel yük ve çağrışım alanından geliyor.
“Had” kelimesi, Türkçede sadece “sınır” değil, aynı zamanda toplumsal yer, ölçü, edep ve hiyerarşi anlamlarını da taşır. Bu yüzden “hadsiz” dendiğinde kişi sadece çizgiyi aşmış değil, saygısızlık etmiş, kendine düşmeyen bir alana girmiş gibi algılanır. İfade, doğrudan kişiliğe yönelen bir yargı içerir ve bu yüzden neredeyse her zaman olumsuzdur.
“Sınır tanımıyor”daki “sınır” ise, daha çok fiziksel, zihinsel ya da performansla ilgili limitler gibi algılanır. Bu ifade bağlama göre yön değiştirir: Olumsuz bağlamda: Kuralları hiçe sayıyor. Olumlu bağlamda: Engelleri aşan, kendini zorlayan, sıra dışı bir başarı sergileyen biri…
Asıl fark şu noktada netleşiyor: “Haddini bilmiyor”norm ihlali + saygı sorunu (kişiye saldırı içerir) “Sınır tanımıyor” limit aşımı (davranışa/performansa odaklıdır) Bu yüzden büyük başarılar için “sınır tanımıyor” dendiğinde, bu kuralları çiğnemek değil, kapasiteyi zorlamak anlamına kayar ve olumlu algılanır. Ama “haddini bilmiyor” ifadesi, yapısı gereği toplumsal düzeni ihlal eden bir tavrı ima ettiği için olumluya dönmez.”
Adabı muaşeret açısından bakmazsak, ben bazen sınır tanımayıp, potansiyelini gerçekleştirmek için çırpınanlara, kendini aşıp hayal bile edilmesi zor yerlere gelenlere “haddini bilmeyip sınırları aşanlar” diyorum. Bunu bilhassa, büyük başarılara imza atanlar için söylüyorum.
Koca bir holdingin patronu olduğu yola demiryollarında küçük bir memur olarak başlayan Davut Doğan gibi… Türkiye’nin yatak sektörüne yön veren markayı oluşturan ve iş hayatına ilk adımı Kayseri’de küçük bir bakkal dükkânında atan Yılmaz Öztaşkın gibi…
İstanbul’da bir tabelacı olarak başlayıp ülkenin en önemli akaryakıt markalarından ikisini kuran İsmail Aytemiz gibi… Rahat akademisyenliği bırakıp, arkadaşıyla kalorifer tesisatçılığına başlayan ve Karaköy’deki bir handa 10 metrekarelik ofisten Alarko’yu doğuran Üzeyir Garih gibi…
Kendilerine biçilmiş rolleri kabul etmeyip sınırları aşan, hayatları her faniye nasip olmayacak mücadele ve maceralarla dolu bu şahsiyetleri tanımak bile ilham vericiydi.
Davut Doğan’ı çocukluk yıllarımdan tanıyorum ve hala her fırsatta görüşüyoruz. Üzeyir Garih, 2000’lerin başında yayınladığım Konut dergisinin yazarlarındandı.
İsmail Aytemiz ile İstanbul Ticaret Odası’ndaki meclis üyeliği sırasında tanıştım ve hakkında bir belgesel hazırladım. Yılmaz Öztaşkın’la hatıratı için çalışırken tanıştım. Bu olağanüstü hayatlara sahip iş insanlarıyla saatler süren söyleşiler yaptım.
Birbirinden çok farklı geçmişleri, eğitimleri ve kişilikleri vardı. Bana ortak yönlerini sorarsanız kolaylıkla vereceğin tek cevap şu olur: Hepsi de paradan çok, para kazanma sürecindeki mücadelenin kazandırdıklarıyla ilgileniyorlardı ve hedeflerini belirlerken sınır tanımıyorlardı.
