Solunum yolu enfeksiyonlarını doğru tanımak, gereksiz antibiyotik kullanımından kaçınmak ve gerektiğinde gecikmeden hekime başvurmak büyük önem taşıyor. Türkiye Hastanesi Göğüs Hastalıkları Uzmanı Dr. İmran Özdemir ile mevsimin öne çıkan sağlık sorunlarından solunum yolu enfeksiyonlarını, belirtilerini ve korunma yollarını konuştuk.
Havalar soğuduğunda neden nezle, boğaz ağrısı ve öksürük şikâyetlerini daha sık duymaya başlıyoruz?
Havalar soğuduğunda kapalı ve yeterince havalandırılmayan ortamlarda daha fazla zaman geçirmemiz, virüslerin bulaşmasını kolaylaştırıyor. Soğuk ve kuru hava da burun ve boğazın koruyucu tabakasını etkileyerek yerel savunma mekanizmalarını zayıflatabiliyor. Yani soğuk tek başına hastalık oluşturmasa da enfeksiyonlara elverişli koşullar hazırlıyor. Kasım, grip gibi mevsimsel solunum yolu enfeksiyonlarının artış gösterebildiği kış dönemine geçiş açısından önemli. Bu dönemde işyerlerini düzenli havalandırmak, aşıları ihmal etmemek ve hastayken evde dinlenmek hem bireysel hem de çalışanların ortak sağlığını korumaya yardımcı oluyor.
Burun akıntısı, boğaz ağrısı ve halsizlik başladığında bunun sıradan bir nezle mi, yoksa daha ciddi bir enfeksiyon mu olduğunu nasıl anlayabiliriz?
Viral üst solunum yolu enfeksiyonlarında burun akıntısı, boğaz ağrısı, öksürük, ateş, baş ağrısı ve kırgınlık en sık görülen belirtilerdir. Bu enfeksiyonlar genellikle 3–7 gün içinde iyileşir; bazı durumlarda belirtiler iki haftaya kadar uzayabilir. Ancak belirtilerin uzaması veya iyileşme sonrasında yeniden ortaya çıkması durumunda hastanın tekrar değerlendirilmesi gerekir. Çünkü mevcut enfeksiyona ikincil bir enfeksiyon eklenmiş olabilir.
Öksürük, nezlenin ardından ortaya çıkıyorsa bu normal mi? Hangi noktada akut bronşitten şüphelenmek gerekir?
Nezlenin ardından öksürük gelişmesi sık karşılaştığımız bir durumdur; her öksürük bronşit anlamına gelmez. Geniz akıntısı ve solunum yollarında oluşan geçici hassasiyet, diğer belirtiler düzelse bile öksürüğün sürmesine neden olabilir. Öksürük hastalığın baskın şikâyeti hâline gelmişse, özellikle balgam, hırıltı veya göğüste rahatsızlık hissi de eşlik ediyorsa akut bronşit düşünülebilir. Çoğunlukla virüslerin neden olduğu bu tabloda öksürük iki–üç hafta sürebilir. Ancak yüksek ateş, nefes darlığı, kanlı balgam veya belirgin kötüleşme varsa zatürre gibi başka nedenler açısından değerlendirme gerekir; üç haftayı aşan öksürükte de hekime başvurulmalıdır.
Nezle geçtiği hâlde öksürük neden haftalarca devam edebilir?
Nezle geçse bile solunum yollarında oluşan tahriş ve hassasiyetin düzelmesi zaman alabilir. Bu dönemde soğuk hava, konuşmak veya parfüm gibi uyaranlar öksürüğü kolayca tetikleyebilir. “Enfeksiyon sonrası öksürük” dediğimiz bu durum bazen üç–sekiz hafta sürebilir ve genellikle giderek azalır. Öksürüğün sürmesi, enfeksiyonun hâlâ devam ettiği ya da mutlaka zatürre geliştiği anlamına gelmez. Ancak öksürüğe ateş, nefes darlığı, göğüs ağrısı veya belirgin hâlsizlik ekleniyorsa, özellikle düzelirken yeniden kötüleşme oluyorsa hekim değerlendirmesi gerekir. Sekiz haftayı aşan öksürükte ise astım gibi diğer nedenler de araştırılmalıdır.
Öksürüğe hışıltı ve nefes darlığı eşlik ediyorsa bunu sıradan bir bronşit belirtisi olarak değerlendirebilir miyiz?
Hışıltı akut bronşitte görülebilir; ancak öksürüğe nefes darlığı da eşlik ediyorsa bunu “sıradan bir bronşit” olarak geçiştirmemek gerekir. Bu belirtiler hava yollarında daralmaya işaret edebilir. Özellikle tekrarlayan, gece artan veya her enfeksiyonda yeniden ortaya çıkan yakınmalarda astım olasılığı değerlendirilmelidir. Yeni başlayan ya da giderek artan nefes darlığında hekim değerlendirmesi gerekir. İstirahatte belirgin solunum güçlüğü, konuşurken cümleleri tamamlayamama veya dudaklarda morarma varsa beklemeden acil yardım alınmalıdır.
Nezle veya bronşit sandığımız bir hastalık zatürre olabilir mi?
Evet, zatürre başlangıçta nezle veya bronşitle karıştırılabilir. Zatürrede enfeksiyon, akciğerin oksijen alışverişini sağlayan hava keseciklerini etkiler. Öksürüğe ateş, titreme, nefes darlığı, hızlı soluma ve nefes alırken göğüs ağrısının eşlik etmesi zatürre olasılığını düşündürür. Ancak bu belirtilerin hepsinin bir arada bulunması şart değildir. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakarak kesin ayrım yapamayız; hekim muayenesi ve gerektiğinde akciğer grafisi gerekir. Hastalık düzelirken yeniden kötüleşme olması da değerlendirmeyi ertelemememiz gereken bir durumdur.
Yüksek ateş olmadan da zatürre geçirilebilir mi?
Evet, yüksek ateş olmadan da zatürre geçirilebilir. Bazı atipik pnömoni dediğimiz bir zatürre grubunda ateş hafif olabilir veya hiç görülmeyebilir; kuru öksürük, hâlsizlik, baş ve kas ağrıları ön planda olabilir. Bu nedenle yalnızca ateşe bakarak zatürre olasılığını elemek doğru değildir. Yaşlılarda ise ateş, öksürük ve balgam belirgin olmayabilir. Yeni başlayan iştahsızlık, belirgin hâlsizlik, günlük işlerini yapmada zorlanma, aşırı uyku hâli veya bilinç bulanıklığı enfeksiyonun ilk işaretleri olabilir. Özellikle nefes darlığı ve hızlı soluma varsa değerlendirme geciktirilmemeli; ciddi solunum güçlüğü veya ani bilinç değişikliğinde acil yardım alınmalıdır.
Çocuklarda zatürre kendini nasıl gösterir?
Çocuklarda belirtiler yaşa ve hastalığa neden olan etkene göre değişebilir. Ateş, öksürük ve hızlı solunum en sık görülen bulgulardır. Bazı çocuklarda hızlı solunum tek belirti olabilir. Zatürre akciğerlerin alt bölümlerini etkilediğinde ise solunum sistemiyle ilgili belirgin bir şikâyet olmaksızın ateş, karın ağrısı ve kusma görülebilir. Bu nedenle özellikle çocuklarda hızlı solunum ve genel durum değişiklikleri dikkatle değerlendirilmelidir.
Zatürreye karşı korunmak mümkün mü? Kimler grip ve pnömokok aşılarını özellikle değerlendirmeli?
Yaşlılar ve kronik hastalığı bulunan kişiler, zatürre gelişmesi veya hastalığın ağır seyretmesi açısından daha yüksek risk taşıyabilir. Bu kişilerin grip ve pnömokok aşıları konusunda hekimlerine danışmaları önemlidir. Bu kişilerle yaşayan veya bakımını üstlenen bireylerin de grip aşısı yaptırması, bulaşma riskinin azaltılmasına katkı sağlayabilir. Ayrıca düzenli el yıkamak, hasta kişilerle yakın teması azaltmak ve gerekli durumlarda maske kullanmak koruyucu önlemler arasındadır.
