Küresel iklim krizi, daralan su kaynakları ve hızla tırmanan girdi maliyetleri, tarım sektörünü köklü bir dönüşüme zorluyor. Geleneksel üretim yöntemleri yerini veriye dayalı akıllı tarım modellerine bırakırken, Türkiye’de tarımsal üretim yapay zekâ, otomasyon, uydu teknolojileri ve otonom sistemlerle yeniden şekilleniyor. Türkiye’de İş Dünyası dergisi olarak kamu yetkilileri ve sektörün öncü teknoloji geliştiricileriyle tarımdaki bu büyük zihniyet ve üretim devrimini tüm boyutlarıyla masaya yatırdık.
VERİYE DAYALI ÜRETİM HAKİKİ BİR ZORUNLULUK
Tarımsal üretimdeki tarihsel kırılmaya dikkat çeken İstanbul Ticaret Borsası (İSTİB) Meclis Başkanı Ahmet Bülent Kasap, yapay zekânın çiftçinin tecrübesini veriyle taçlandırdığını ifade etti. Kasap, mevcut tabloyu şu sözlerle özetledi: “İnsanlık toprağı ekip biçmeye başladığı günden bu yana tarım sürekli gelişti. İnsan ve hayvan gücünün ardından makineleşme geldi; traktör ve modern sulama sistemleri üretimin şeklini değiştirdi. Bugün ise veri, uydu teknolojileri, robotlar ve yapay zekânın merkezde olduğu yeni bir dönemin eşiğindeyiz. Yapay zekâ, çiftçimizin yüzyıllardır süregelen tecrübesinin karşısına çıkmıyor; aksine elindeki bilgiyi milyonlarca veri ile destekliyor. Çiftçimiz artık yalnızca toprağı değil, veriyi de işliyor.” İklim değişikliği ve kuraklık riski karşısında yüksek teknoloji kullanımının hayati olduğunu belirten Kasap, “Geleceğin temel sorusu ‘İnsanlığı daha az su, daha az enerji ve daha az girdi kullanarak nasıl besleriz?’ sorusudur.
AHMET BÜLENT KASAP Ticaret Borsası (İSTİB) Meclis Başkanı
Dünya Bankası verilerine göre yapay zekânın gıda değer zincirinde 60 farklı kullanım alanı bulunuyor. Ülkemizde yayımlanan 2026-2030 Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Yapay Zekâ ve Dijital Tarım Teknolojileri Araştırma Merkezi hamlesi sektörümüz adına oldukça kıymetlidir. Teknolojiyi geliştirmek kadar onu üreticinin kullanabileceği hâle getirmek son derece önemli. Sistem çok pahalıysa veya kullanımı çok karmaşıksa teknolojinin anlamı kalmıyor. Savunma sanayiinde yakaladığımız yerli teknoloji atağını tarım teknolojilerinde de tekrarlayarak dünyaya teknoloji ihraç eden bir konuma ulaşabiliriz” diye konuştu.
YANLIŞ KARARLARIN MALİYETİ ARTIYOR
Sahadaki ekonomik tablo ve teknolojinin sunduğu tasarruf imkânlarına değinen Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Hayvancılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Daire Başkanı Dr. Erdinç Veske, verinin doğru kullanımına vurgu yaptı. TÜİK verilerine işaret eden Veske şunları aktardı: “Tarımsal girdi fiyat endeksi yıllık bazda ortalama yüzde 38,97 artış gösterdi. Gübrede yüzde 62, enerjide ise yüzde 50’ye yakın artışlar söz konusu.
Bu tablo, ekimde, gübrelemede ve ilaçlamada verilen her yanlış kararın bedelini her geçen gün büyütüyor. Üretimde temel amacımız maliyetleri düşürürken verimliliği ve katma değeri artırmak. Uydu görüntülerinden saha sensörlerine kadar farklı kaynaklardan elde edilen bilgileri doğru şekilde değerlendirebilirsek sahada önemli bir avantaj elde ederiz. Amacımız insan hatasını en aza indiren bir yapı kurmaktır.” Veske, hassas tarım uygulamalarının ekonomik getirilerini şöyle sıraladı: “İHA, uydu, saha sensörleri ve meteoroloji verilerinin birleştiği hassas tarım uygulamaları, girdilerde yüzde 8 ila yüzde 20 arasında tasarruf, verimde ise yüzde 2 ila yüzde 6 artış sağlıyor. Özellikle hedefli ilaçlamada herbisit kullanımında yüzde 50 ila yüzde 90 tasarruf elde etmek mümkün. Saha araştırmaları kârlılık eşiğinin 100 ila 200 hektar arasında başladığını gösteriyor. Küçük işletmelerimizin bu teknolojilerden yararlanabilmesi için kooperatifler, ortak makine parkları ve borsalar öncülüğünde ortak veri havuzlarının kurulması şarttır. Su ürünleri sektörümüzde ise kameralı yapay zekâ sistemleri yemleme anını ve miktarını otomatik ayarlayarak hem yem maliyetini düşürüyor hem de su kirliliğinin önüne geçiyor.”
DR. ERDINÇ VESKE Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Hayvancılık ve Su Ürünleri Araştırmaları Daire Başkanı
“TARIMDA VERİMLİLİK MAKASI YAPAY ZEKÂ İLE KAPANACAK”
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Millî Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü Yapay Zekâ Dairesi Başkanı Abdullah Enes Şahin, kamunun eylem haritasını açıkladı. Türkiye’nin tarımsal üretim gücüne vurgu yapan Şahin şunları söyledi: “Türkiye, 83,2 milyar dolarlık tarımsal hasılasıyla Avrupa’da birinci, dünyada ise yedinci sırada yer alıyor. Ancak toplam tarımsal hasılada sahip olduğumuz bu güçlü konuma rağmen hektar başına verimlilikte Avrupa Birliği ve ABD’nin gerisindeyiz. Yapay zekâ ve tarım teknolojilerini etkin kullanarak bu verimlilik makasını önemli ölçüde daraltabiliriz. Yapay Zekâ Eylem Planımız kapsamında 1 trilyon lirayı aşan bir ekonomik değer üretmeyi hedefliyoruz.” Kamu desteğiyle kurulacak teknik altyapıya da değinen Şahin, “Ulusal Veri Kütüphanemiz üzerinden en az 2 bin kamu veri setini paylaşıma açacağız. Hesaplama altyapımızı 2030 yılına kadar 1 gigavat mertebesine çıkarırken, en az 10 milyar dolarlık özel sektör yatırımı mobilizasyonu hedefliyoruz. ‘Herkes İçin GPU Programı’ ile Anadolu’nun dört bir yanındaki start-up’ların ve akademisyenlerin hesaplama gücüne erişimini sağlayacağız. Böylece Konya’da kuraklık tahmini yapan 3 kişilik bir ekip altyapı yetersizliği çekmeyecek. Fiziksel tarım robotlarını geliştirip test edeceğimiz uygulama alanları oluşturarak küresel ölçekte güçlü bir konuma ulaşacağız” ifadelerini kullandı.
ABDULLAH ENES ŞAHIN Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Millî Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü Yapay Zekâ Dairesi Başkanı
TARIM 5.0 İÇİN KAMU-ÖZEL SEKTÖR İŞ BİRLİĞİ
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü Yüksek Ziraat Mühendisi Fatih Gökhan Erbaş, kamu araştırma merkezlerinin özel sektörün kullanımına açık olduğunu belirtti. Yalova’da yürütülen çalışmalardan bahseden Erbaş şunları dile getirdi: “Enstitümüz bünyesinde farklı disiplinlerden 78 uzman ve araştırmacıyla çalışıyoruz. Tohumdan başlayarak yetiştiricilik, hasat ve mekanizasyona kadar tarımsal üretimin her aşamasına yönelik projeler geliştiriyoruz. Türkiye’deki tarım teknolojisi girişimlerinin tek başına Tarım 4.0’ın üzerine çıkması zor olabiliyor. Biz enstitü olarak özel sektörle yürüttüğümüz ikili iş birliği projeleriyle yerli firmalarımızın Tarım 5.0 seviyesine geçmesine rehberlik ediyoruz. Amacımız araştırma sonuçlarını sahaya aktararak üreticinin doğrudan kullanabileceği uygulamalar geliştirmektir.”
FATIH GÖKHAN ERBAŞ Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü Yüksek Ziraat Mühendisi
OTONOM ÇİFTLİKLER GELECEĞİ ŞEKİLLENDİRECEK TÜME
Tarım Teknolojileri Kümelenmesi Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı ve Dost Tarım Teknolojileri Genel Müdürü Mehmet Fatih Özay, hayvancılıkta veriye dayalı otomasyon dönemini anlattı. Özay, sahadaki otonom dönüşümü şu sözlerle detaylandırdı: “TÜME olarak sahadaki ihtiyaçlara yönelik teknolojik çözümler geliştiriyoruz. Yapay zekâ destekli ‘Otonom Çiftlik’ konseptimizi Türkiye’nin dört bir yanında hayata geçiriyoruz. 40 adet 100 başlık otonom çiftliğin kurulumunu sürdürüyoruz. Türkiye’de yıllık 500 bin buzağı kaybı yaşanıyor.
Bu rakam tam da yıllık ithal ettiğimiz hayvan sayısına denk geliyor. Akıllı buzağı besleme sistemleri ve robotik sağım teknolojileri ile bu kayıpların önüne geçmek mümkündür.” Hayvansal veri haritasının stratejik önemine de değinen Özay, “Süt hayvancılığında Avrupa’da hayvan başına verim 12 ton seviyelerindeyken ülkemizde ortalama 2 ton civarında. Doğru genetik analizler, DNA haritalaması ve yapay zekâ destekli hayvan takip sistemleriyle 10 milyon hayvanla sağlanan üretimi, 2 milyon nitelikli hayvanla çok daha düşük maliyetle elde edebiliriz. Çiftliklerin daha verimli, izlenebilir ve öngörülebilir şekilde yönetilebileceği yeni bir döneme giriyoruz” dedi.
MEHMET FATIH ÖZAY TÜME Tarım Teknolojileri Kümelenmesi Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı ve Dost Tarım Teknolojileri Genel Müdürü
SU VE GÜBREDE YÜZDE 80 TASARRUF
Agromini Tarım Sistemleri Yönetim Kurulu Başkanı Sabri Bozkurt, geliştirdikleri yerli otonom sulama ve gübreleme altyapısının çevresel ve finansal katkılarını anlattı. Radyo frekanslarıyla otonom çalışan sistem hakkında konuşan Bozkurt şunları bildirdi: “Geliştirdiğimiz sistem toprağın, havanın ve bitkinin ihtiyaçlarını analiz ederek sulama ve gübrelemeyi otonom yönetiyor. Güneş panelleri ve 1 kW’lık enerjiyle çalışan bu altyapı, Evapotranspirasyon (bitkinin su kaybı) hesaplaması yaparak tarımsal alanlarda su ve gübrede yüzde 80’e varan tasarruf sağlıyor. Enerji tüketimini de önemli ölçüde azaltıyor.” İklim krizine karşı sunulan çözüme işaret eden Bozkurt, “Bu sadece maliyet düşürmekle kalmıyor; daha az enerji ve gübre kullanımı sayesinde karbon salımının ve üretimin çevresel yükünün azaltılmasına da katkı sağlıyor. Yurt dışındaki tarım sahalarında da kullanılan bu yerli altyapı, Kasım ayında gerçekleşecek COP31 Dünya İklim Konferansı öncesinde su krizine ve karbon ayak izine karşı somut bir çözüm sunmaktadır” diye konuştu.
SABRI BOZKURT Agromini Tarım Sistemleri Yönetim Kurulu Başkanı
YAPAY ZEKÂ BEYİNSE, MEKANİZASYON OMURGADIR
FarmLabs Tarım Teknolojileri Kurucu Ortağı ve CEO’su Hasan İmge Çelik, yazılım ile sahadaki mekanizasyonun entegre çalışması gerektiğine dikkat çekti. Çelik, operasyonel dönüşümü şöyle açıkladı: “Yapay zekâ yalnızca veri analiz eden ve ekranda sonuç üreten bir sistem olarak kalmamalı. Yapay zekâ bir beyinse, sahadaki mekanizasyon onun omurgasıdır. Çiftçiye tarlasındaki hastalığı veya su stresini bildirmek yetmez; bu kararı sahadaki makine hareketine dönüştürmek zorundasınız. Mevcut traktör ve ekipmanları akıllandıran modernizasyon kitleri geliştirerek üreticilerimizi yüksek yatırım maliyetlerinden kurtarıyoruz.” Sınırda Karbon Düzenlemesi ve gübre tasarrufunun önemine değinen Çelik, “Sadece 1 kilogramlık üre gübresinden elde edilen tasarruf, tedarik ve kullanım zincirinde 5,6 kilogramlık karbon azaltımı anlamına geliyor. Türkiye’de yıllık 5 milyon ton gübre tüketildiği düşünüldüğünde, yapay zekâ destekli hassas dozajlama sayesinde hem milyonlarca tonluk karbon salınımının önüne geçebilir hem de yaklaşan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması karşısında ihracatçımıza devasa avantajlar sağlayabiliriz” ifadelerini kullandı.
SABRI BOZKURT Agromini Tarım Sistemleri Yönetim Kurulu Başkanı
