Spor, hem fiziksel hem de ruhsal sağlığımız için vazgeçilmez bir alışkanlık. Ancak bilinçsiz antrenman, yetersiz ısınma ya da yanlış ekipman kullanımı spor yaralanmalarına davetiye çıkarabiliyor. Özellikle diz, omuz ve ayak bileği gibi eklemler, spor sırasında en sık zarar gören bölgeler arasında yer alıyor. Peki spor yaralanmaları neden olur? Hangi sakatlıklar daha sık görülür? Ve en önemlisi, bu yaralanmalardan korunmak mümkün mü? Tüm bu soruları Türkiye Hastanesi Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Birol Tarık Şener’e yönelttik.
SPOR YARALANMASI NEDİR? SEBEPLERİ NELERDİR?
Spor veya egzersiz yaparken vücut dokularında oluşan hasarları spor yaralanması olarak tanımlarız. Bu yaralanmalar hasar gören dokuya dokunan etkilenme tipine, yaralan[1]manın şiddetine ve yaralanan sporcuya göre değerlendirilir. Spor yaparken yaşanan yaralanmalar, birkaç farklı şekilde meydana gelebilir. Bu yaralanmalar, doğrudan bir darbeye bağlı olabileceği gibi, aşırı kullanım sonucu zamanla da gelişebilir.
- Akut Yaralanmalar: Bu tür yaralanmalar, ani bir hareketle veya kaza sonucu oluşur. Örneğin, bir futbol maçında ayağın burkulması veya direk darbeyle kemik kırıkları meydana gelebilir.
- Aşırı Kullanım Yaralanmaları (Overuse): Aşırı kullanmaya bağlı kıkırdak aşınmaları, stres kırıkları ve kemik ödemleri oluşabilir. Tendonlarda ani yaralanmalarda tendon kopmaları olabilirken aşırı kullanıma bağlı tendinit dediğimiz tendon hastalıkları oluşabilir. Spor yaralanması direkt veya indirekt şekilde meydana gelebilir. Darbe alan bölge direkt hasar görebileceği gibi bazen başka bir bölge indirekt yaralanabilir. Örneğin el üzerine düşen birinin omzu çıkabilir. Bazen de darbe almadan spor yaparken kas ve tendon kendiliğinden yaralanabilir.
EN SIK KARŞILAŞILAN SPOR YARALANMALARI NELERDİR?
Ayak Bileği Burkulması Futbol, basketbol gibi spor esnasında olabileceği gibi basit yürüyüş esnasında ve koşularda da olabilir. En sık ayak bileği dış yanında ligament (anterio talofibuler ligament) yaralanır. Şiddetli burkulmalarda iç yan bağ veya diğer bağlar da yırtılabilir. Bazen basit burkulmalarda ayak bileği kemiklerinde kırık da gelişebilir. Bacak ve ayak bileği kasları zayıf olanlar, daha önce burkulma yaşayanlar ve fazla kilolu olanlar kolay burkulma yaşar. Burkulma sonrası sporcu ağrı, şişlik ve basmada zorluk yaşar. Bu durumda ayağı yüksekte tutmalı, soğuk uygulamalı ve bandaj tedavisi yapılmalıdır. Doktor tarafından, ayağın muayenesi yapılır ve kırık olup olmadığını değerlendirmek için röntgen filmi çekilir.
AYAK BİLEĞİ BAĞ YARALANMASI ÜÇ DERECEYE AYRILIR;
1) Derecede ligamentte gerilme ve mikro hasarlar oluşmuştur.
2) Derece kısmî yırtık oluşmuştur.
3) Derecede ligamentte tam yırtık oluşmuştur. Burkulma tedavisinde 1 ila 3 gün ayağa yük verilmez. Ayak yüksekte tutulur, soğuk uygulama yapılır. Ağrı kesiciler tavsiye edilmez. Bandaj tedavisi faydalıdır. Sporcunun tekrar spor dönmesi ve zamanlama için gerekli eğitim verilir.
BACAK KASI YARALANMASI (QUADRİCEPS)
Kalça ile diz arasındaki uyluk ön yüzde 4 daldan oluşur. Vücudun en iri kasıdır. Fazla yüklenme, ani zorlamalarda ve ani duruşlarda kasda zedelenme olabilir. Atletlerde, futbol ve basketbol gibi spor yapanlarda rastlanır. Sporcu adele üzerinde ağrı hisseder. Spor yapmakta zorlanır. Genellikle manyetik rezonans görüntüleme (MRG) değerlendirmesi gerekir, bandaj ve buz tedavisi başlanır, spora dönme ise özel çalışma gerektirir.
AŞIRI KULLANIM (OVERUSE) YARALANMALARI
Eklemler ve kasların tekrarlayan yaygın kullanımlar overuse (aşırı kullanım) yaralanmalarına yol açabilir. Bu tür yaralanmalar yapılan aktivitenin ağırlığına ve sporcunun yaşına göre değişir.
AŞİL TENDİNİTİ
Aşil tendonu; baldırı kasa bağlayan vücudun en büyük ve en güçlü tendonudur. Tekrarlayan zorlayıcı hareketler aşil tendonunun beslenmesinin bozulmasına yol açıp tendonun yapısını bozabilir. Bu durumda sporcu aşil tendonu üzerinde ağrı hisseder. Tanısı muayene ve MRG tetkiki ile konur. Tedavi edilmezse aşil tendon kopmalarına yol açabilir.
TENİSÇİ DİRSEĞİ
Dirsek dış kısımda ağrı ile belirti verir. El bileği ve parmakları kaldıran kaslar dirseğin yan tarafındaki kemik çıkıntısına yapışır. Tekrarlayan zorlamalar bu bölgenin zedelenmesine sebep olur. Tenis sporu yapanlarda sık görüldüğü için bu isimle anılır. 30-55 yaş civarında sık rastlanır. Ev işi esnasında zorlayıcı hareket yapanlarda ve mekanik işlerle uğraşanlarda da sık rastlanır. Enjeksiyonlar ve fizik tedavi yöntemleri ile bazı koruyucu aparatlar kullanılır.
SPOR YARALANMALARINI ÖNLEMEK İÇİN ALINABİLECEK ÖNLEMLER NELERDİR?
Spor yaparken yaralanma riskini en aza indirmek için aşağıdaki önlemleri alabilirsiniz:
SPORA UYGUN KIYAFET VE KORUYUCULARIN KULLANILMASI:
Her spor dalı için özel tasarlanmış koruyucu ekipmanlar mevcuttur. Bunlar, vücudun hassas bölgelerini koruyarak yaralanma riskini azaltır. Örneğin, futbolcular için dizlikler, basketbolcular için dirseklikler ve koşucular için uygun ayakkabılar kullanmak, spor yaralanmalarını önlemede etkilidir.
UYGUN AYAKKABI SEÇİMİ:
Spor yaparken kullanılan ayakkabılar, hareketlerinizin verimliliği ve vücut sağlığınız için çok önemlidir. Ayakkabının, spora uygun destek sağlayacak şekilde tasarlanmış olması gerekir. Koşu yapan biri için yastıklama özelliği güçlü ayakkabılar önerilirken, basketbolcular için daha güçlü bilek desteği sunan modeller tercih edilmelidir.
GEREKİYORSA EKLEMİN BANDAJLARLA DESTEKLENMESİ:
Bazı sporlarda eklemlerin aşırı zorlanması ve esnemesi söz konusu olabilir. Bu durumda, doğru şekilde bandaj kullanımı, eklemi stabil tutarak yaralanmaları engellemeye yardımcı olabilir.
SPOR ÖNCESİNDE VEYA SONRASINDA UYGUN SIVI ALINMASI:
Spor sırasında vücutta sıvı kaybı olabilir, bu da kasların yorulmasına ve yaralanmalara yol açabilir. Spor öncesinde ve sonrasında yeterli su tüketimi, performansı artırır ve kasları korur. Günün Sıcak Öğle Saatlerinde Egzersizden Kaçınılması: Günün en sıcak saatlerinde egzersiz yapmak, aşırı ısınmaya, sıvı kaybına ve kas krampına neden olabilir. Bu yüzden erken sabah ya da akşam saatleri egzersiz için daha uygun zaman dilimleridir.
VÜCUDUN SPORA VE SEZONA UYGUN ŞEKİLDE FORMDA (FİT) TUTULMASI:
Spora başlamadan önce ve sporu devam ettirirken vücudun genel sağlığını ve kondisyonunu yüksek tutmak, spor yaralanmalarını önlemede kritik öneme sahiptir. Düzenli egzersiz ve sağlıklı beslenme ile vücut formda kalmalıdır.
SPOR TEKNİĞİNİN TAM VE DÜZGÜN KULLANIMI:
Doğru teknikle yapılan spor, kas ve eklem yaralanmalarını minimize eder. Yanlış teknikle yapılan hareketler, vücutta gereksiz baskılar oluşturabilir, bu da uzun vadede kalıcı yaralanmalara yol açabilir.
SPORCU MEDİKAL CHECK-UP’LARININ DÜZENLİ OLARAK YAPTIRILMASI:
Her sporcu, fiziksel sağlık durumu hakkında bilgi sahibi olmalı ve düzenli olarak check-up yaptırmalıdır. Bu, potansiyel sağlık problemlerini erken tespit etmeye ve doğru önlemleri almaya yardımcı olur.
SEZON ARALARINDA UYGUN DİNLENME PERİYOTLARI UYGULANMALIDIR:
Sporcunun, yoğun egzersiz dönemlerinden sonra uygun dinlenme sürelerine ihtiyacı vardır. Aksi takdirde aşırı kullanım sonucu yaralanmalar ve tükenmişlik durumu meydana gelebilir. Yeterli dinlenme, kasların yeniden yapılanması için gereklidir.
SPOR YARALANMALARINDA ACİL TEDAVİ YÖNTEMLERİ NELERDİR?
Spor yaralanmalarında ilk müdahale büyük önem taşır. Yaralanan bölgeye yapılacak doğru müdahaleler, iyileşme sürecini hızlandırabilir.
YAPILMASI GEREKENLER:
- İstirahat: Zedelenen bölgeyi dinlendirerek iyileşme sürecine yardımcı olun.
- Buz: Zedelenen bölgeye 10-20 dakika süreyle buz uygulanmalıdır.
- Bandajlama: Yaralanan bölge, fazla sıkmadan bandajlanmalıdır.
- Yüksekte Tutma: Yaralanan bölge kalp hizasından yüksek tutulmalıdır.
- Doktor Başvurusu: Mümkün olan en kısa sürede doktora başvurulmalıdır. Yapılmaması Gerekenler:
- Sıcak Uygulama: Kanamayı artırabilir ve iyileşmeyi geciktirebilir. • Alkol: Şişliği ve kanamayı artırır, bu yüzden alkol kullanılmamalıdır.
- Masaj: Masaj, şişliği ve kanamayı artırabilir, dolayısıyla masaj yapılmamalıdır.
- Yük Bindirme: Yaralanmış bölgeye yük bindirilmemeli, üzerine yürünmemelidir.
