Orta Doğu’daki jeopolitik gelişmeler ve Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan sevkiyatlardaki aksamalar, küresel gübre arz zincirinde teknik ve lojistik değişimlere yol açıyor.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ile Tahran’ın misillemeleri sonucu tırmanan gerilim, dünyanın en kritik enerji ve ticaret geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nın fiilen sevkiyata kapanmasına neden oldu. Bu durum, küresel tarımın en temel girdilerinden biri olan gübre arzını ciddi şekilde kısıtladı.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 düşmesinin küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğu uyarısında bulundu.
Enerji arzındaki darboğaz ve lojistik sorunlar, gübre tesislerini üretim durdurmaya zorladı. Artan maliyetler ise küresel ölçekte yeni bir gıda enflasyonu dalgasını tetikliyor.
ÜRETİM TESİSLERİNDE DURAKLAMA
Gübre üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila yüzde 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarındaki artış, sektörü doğrudan etkiliyor. Çatışmalarla birlikte yükselen enerji maliyetleri, tarımsal verimlilik ve gıda arz güvenliği açısından ciddi riskler oluşturuyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, gübre üretiminde kullanılan doğal gaz tedarikini sekteye uğrattı. Körfez Bölgesi’nde yaşanan bu bozulma, tesisleri operasyonel değişikliklere zorladı.
Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG üretimini durdururken, küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde de üretimi askıya aldı. Bu gelişme domino etkisi yaratarak Hindistan’da 3, Bangladeş’te ise 4 büyük gübre fabrikasında üretimin durmasına yol açtı.
FİYATLAR YÜZDE 56 ARTTI
Bozulan arz-talep dengesi emtia piyasalarına hızlı bir şekilde yansıdı.
27 Şubat’ta ton başına 482 dolar olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artarak 750 dolara yükseldi.
Analistler, krizin devam etmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının iki katına çıkabileceği, fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği uyarısında bulunuyor. Bu durum, zaten yüksek maliyetlerle mücadele eden tarım sektörü için ciddi bir yük oluşturuyor.
TEDARİK ZİNCİRİNDE YÜZDE 33 DARALMA BEKLENİYOR
Kpler, CRU ve Argus verilerine göre, küresel gübre tedarik zincirinin merkezinde yer alan Orta Doğu’da kriz derinleşiyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamalarının, küresel gübre tedarikinde yüzde 33’lük daralmaya yol açtığı tahmin ediliyor.
Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı neredeyse durma noktasına gelirken, küresel arzın yüzde 46’sının Körfez Bölgesi’nden sağlanması riskleri artırıyor.
Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin bu bölgeden gelmesi ve Hürmüz üzerinden taşınması, geçişteki aksamanın küresel ticaretin üçte birini etkileyebileceğini ortaya koyuyor.
KÜRESEL REKOLTE TEHDİT ALTINDA
Kuzey Yarımküre’de kritik bahar ekim sezonunun Hürmüz kriziyle çakışması, tarımsal üretim açısından ciddi risk oluşturuyor.
ABD’de gübre stoklarının mevsim ortalamasının yüzde 25 altına düşmesi, çiftçileri yüksek maliyetli gübre kullanımı ile düşük verim arasında zor bir tercih yapmaya itiyor.
Her iki senaryonun da küresel gıda fiyatlarını artırması ve arzı daraltması bekleniyor.
BÜYÜK ÜRETİCİLER MALİYET KISKACINDA
Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası kırılgan hale gelen tedarik zinciri, Hürmüz kriziyle daha da baskı altına girdi.
Hindistan gübre ihtiyacının yüzde 40’tan fazlasını bu bölgeden karşılıyor. Brezilya ise soya üretimi için gerekli gübrenin yarısında Hürmüz rotasına bağımlı durumda.
Bangladeş’te üretimin durması, 170 milyonluk ülkede tarımsal üretimi tehdit ederken, Afrika’da özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin artmasından endişe ediliyor.
FAO: “SİSTEMATİK ŞOK” KAPIDA
FAO Başekonomisti Maximo Torero, tanker trafiğindeki yüzde 90’lık düşüşün küresel gıda sistemi için büyük bir risk olduğunu belirtti.
Torero, krizin enerji boyutunu aşarak tarımsal üretim zincirini felç etme noktasına geldiğini ifade etti. Kriz sona erse bile maliyetlerin normale dönmesinin 2-3 ay sürebileceğini vurguladı.
FAO’ya göre, krizin sürmesi halinde 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek.
GÜBRE BAĞIMLILIĞI VE GIDA GÜVENLİĞİ
Bilimsel araştırmalar, modern tarımın büyük ölçüde mineral gübrelere bağımlı olduğunu ortaya koyuyor.
Bugün dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 48’i, gıda ihtiyacını gübre kullanımına bağlı verim artışı sayesinde karşılıyor. Bu durum, tedarik zincirindeki aksaklıkların küresel gıda krizine dönüşme riskini artırıyor.
RUSYA VE ÇİN’DEN İHRACAT KISITLAMALARI
Kriz, büyük üretici ülkelerin ihracat kısıtlamalarıyla daha da derinleşiyor.
Rusya, amonyum nitrat ihracatını geçici olarak durdururken, Çin azot ve fosfat bazlı gübre ihracatını askıya aldı.
Bu gelişmeler, zaten daralan küresel arzı daha da sıkıştırarak fiyatları yukarı yönlü baskılıyor.
