Güney Amerika ve Karayip levhalarının kesişim noktasında bulunan Venezuela, sismik açıdan son yılların en dikkat çekici olaylarından birine sahne oldu. Ülkede önce 7,2, ardından kısa süre sonra 7,5 büyüklüğünde iki güçlü deprem meydana geldi.
Büyüklükleri birbirine oldukça yakın olan ve kısa zaman aralığında gerçekleşen bu iki deprem, sismoloji literatüründe “ardışık deprem” ya da “ikiz deprem” olarak tanımlanan olayları yeniden gündeme getirdi.
İKİZ DEPREM NEDİR?
İkiz deprem, aralarında saatler ya da birkaç gün bulunan, büyüklükleri birbirine yakın ve birbirini tetikleyen iki büyük ana deprem olarak tanımlanıyor. Bu depremler, çoğu zaman birbirine komşu veya bağlantılı fay segmentlerinde meydana geliyor.
Halk arasında sıkça artçı depremle karıştırılsa da uzmanlar, ikiz depremlerin tamamen farklı bir mekanizmaya sahip olduğuna dikkat çekiyor. Büyük bir deprem sonrasında kırılan fayın çevresindeki gerilim komşu faylara aktarılıyor. Eğer bu faylar da kırılma sınırına yaklaşmışsa, aktarılan ek gerilim yeni ve bağımsız bir ana depremi tetikleyebiliyor.
Bu nedenle ikinci deprem, ilk depremin artçısı değil, kendi başına büyük bir ana şok olarak değerlendiriliyor.
ARTÇI DEPREMDEN EN ÖNEMLİ FARKI
Artçı depremler, büyük bir ana depremin ardından aynı fay üzerinde meydana gelen ve zaman içinde hem büyüklüğü hem de sıklığı azalan sarsıntılar olarak tanımlanıyor.
İkiz ya da ardışık depremlerde ise ikinci deprem de en az ilki kadar yıkıcı olabiliyor. Çünkü farklı bir fay segmenti kırılıyor ve yeni bir ana deprem meydana geliyor. Bu nedenle iki deprem de bağımsız şekilde değerlendirilirken, oluşturdukları yıkımın boyutu da önemli ölçüde artabiliyor.
STRES TRANSFERİ TETİKLİYOR
Uzmanlara göre ardışık depremlerin temel nedeni “stres transferi” olarak adlandırılan jeolojik süreç.
Bir fay kırıldığında açığa çıkan enerji yalnızca kırılan fay üzerinde etkili olmuyor. Bu enerji çevredeki faylara da aktarılıyor. Kırılmaya yakın durumda bulunan komşu faylar, üzerine binen ek gerilimin etkisiyle kısa süre içinde harekete geçerek ikinci büyük depremi oluşturabiliyor.
Bu nedenle ardışık depremler, özellikle çok parçalı aktif fay sistemlerinde daha fazla önem taşıyor.
TÜRKİYE EN ÇARPICI ÖRNEKLERDEN BİRİNİ YAŞADI
Dünya sismoloji tarihinde ikiz deprem örnekleri sınırlı sayıda olsa da en dikkat çekici örneklerden biri Türkiye’de yaşandı.
6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli 7,7 büyüklüğündeki depremin ardından yaklaşık dokuz saat sonra bu kez Çardak Fayı üzerinde 7,6 büyüklüğünde ikinci bir ana deprem meydana geldi. Bilim insanları bu olayı, ikiz deprem mekanizmasının en belirgin örneklerinden biri olarak değerlendiriyor.
JAPONYA’DAN İTALYA’YA BENZER ÖRNEKLER
Ardışık depremler farklı dönemlerde dünyanın çeşitli bölgelerinde de kaydedildi.
Japonya’nın Kumamoto kentinde 2016 yılında önce 6,2, iki gün sonra ise 7,0 büyüklüğünde iki büyük deprem yaşandı. Aynı yıl İtalya’nın orta kesimlerinde meydana gelen 6,2 büyüklüğündeki depremin ardından birkaç ay içinde 6,1 ve 6,5 büyüklüğünde iki büyük ana deprem daha gerçekleşti.
ABD’nin Kaliforniya eyaletinde ise 1992 yılında meydana gelen 7,3 büyüklüğündeki Landers Depremi’nin ardından yaklaşık üç saat sonra 6,5 büyüklüğündeki Big Bear Depremi kaydedildi.
DEPREM FIRTINASINDAN FARKLI
Uzmanlar, ardışık depremlerin “deprem fırtınası” olarak adlandırılan olaylarla da karıştırılmaması gerektiğini belirtiyor.
Deprem fırtınalarında belirli bir bölgede günler ya da haftalar boyunca çok sayıda deprem meydana gelirken, bunların arasında belirgin tek bir büyük ana şok bulunmuyor. İkiz depremlerde ise birbirine yakın büyüklükte iki veya daha fazla büyük ana deprem söz konusu oluyor.
Venezuela’da meydana gelen son depremler de büyüklükleri, zaman aralığı ve aynı tektonik sistem üzerindeki etkileri nedeniyle bilim insanları tarafından ayrıntılı şekilde incelenirken, olayın ardışık deprem mekanizmasına ilişkin yeni veriler sunması bekleniyor.
